Oryginalny tekst: https:\/\/www.heyalma.com\/meet-the-turkish-sephardic-jew-whos-devoted-her-life-to-keeping-ladino-alive\/<\/p>\n\n\n\n
Rachel Bortnick jest nauczycielk\u0105 Ladino i mieszka w Dallas w Teksasie. Urodzi\u0142a si\u0119 i dorasta\u0142a w tureckim mie\u015bcie Izmir, znanym r\u00f3wnie\u017c pod dawn\u0105 greck\u0105 nazw\u0105 Smyrna. Teraz, maj\u0105c 80 lat, spogl\u0105da wstecz na \u017cycie pe\u0142ne pasji, zaanga\u017cowania i wysi\u0142k\u00f3w maj\u0105cych na celu odnowienie zagro\u017conego dialektu judeo-hiszpa\u0144skiego. Ten j\u0119zyk by\u0142 u\u017cywany przez \u017byd\u00f3w sefardyjskich<\/a> w Turcji od XV wieku.<\/p>\n\n\n\n Ladino<\/a> jest znane w\u015br\u00f3d naukowc\u00f3w z utrzymywania brzmienia, s\u0142ownictwa i kultury Miguela de Cervantesa, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 we wczesnej nowo\u017cytnej Hiszpanii wkr\u00f3tce po wyp\u0119dzeniu przez Inkwizycj\u0119 ludno\u015bci \u017cydowskiej. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wny su\u0142tan zasiadaj\u0105cy na tronie w Konstantynopolu, zaprosi\u0142 hiszpa\u0144skich \u017byd\u00f3w do osiedlenia si\u0119 w Imperium Osma\u0144skim, g\u0142\u00f3wnie w Salonikach, Stambule i Izmirze. Wkr\u00f3tce wmieszali elementy greckie, tureckie i s\u0142owia\u0144skie do swojego przednowoczesnego, ponadnarodowego j\u0119zyka.<\/p>\n\n\n\n W rozmowie Bortnick, kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c m\u00f3wi po turecku, wspomina dorastanie w Izmirze w latach bezpo\u015brednio po drugiej wojnie \u015bwiatowej, zanim dziesi\u0105tki tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w z Turcji przesiedlono do Izraela. Wtedy egejskie miasto portowe nadal szczyci\u0142o si\u0119 du\u017c\u0105, dumn\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105, kt\u00f3ra m\u00f3wi\u0142a g\u0142\u00f3wnie po ladino. Pami\u0119ta, jak jej dziadek pisa\u0142 po ladino, co rozbudzi\u0142o jej ciekawo\u015b\u0107. W ko\u0144cu sama zacz\u0119\u0142a sama pisa\u0107 i czyta\u0107 w tym j\u0119zyku, a nast\u0119pnie uczy\u0107 go. Zebra\u0142a uczni\u00f3w i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w za po\u015brednictwem za\u0142o\u017conej w grudniu 1999 r. Internetowej grupy Ladinokomunita, kt\u00f3ra by\u0142a pierwsz\u0105 i nadal jest aktywn\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 wirtualn\u0105 sieci\u0105 edukacyjn\u0105 wy\u0142\u0105cznie w Ladino.<\/p>\n\n\n\n Ze swojego domu w Dallas, gdzie mieszka ze swoim ameryka\u0144skim m\u0119\u017cem, wspomina\u0142a \u017cycie jako \u017cydowska dziewczyna dorastaj\u0105ca na zachodnim wybrze\u017cu Turcji, gdzie jej rodzina czasami czyta\u0142a \u015ealom<\/a> , tureck\u0105 \u017cydowsk\u0105 gazet\u0119 drukowan\u0105 w j\u0119zyku Ladino. W rzeczywisto\u015bci Bortnick jest amatorsk\u0105 badaczk\u0105 literatury ladino<\/a>. Ma jednak nadal ch\u0119\u0107 czytania i pisania w j\u0119zyku jej przodk\u00f3w – kt\u00f3ry niestety wymiera, ale dzi\u0119ki jej pracy p\u00f3ki co ma jeszcze \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n Chcia\u0142bym dowiedzie\u0107 si\u0119 wi\u0119cej o Tobie i o tym, jak podchodzisz do Ladino jako <\/strong>sosba czytaj\u0105ca i m\u00f3wi\u0105ca w tym j\u0119zyku oraz jego nauczycielka?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Urodzi\u0142am si\u0119 i wychowa\u0142am w Izmirze w Turcji. Mam 82 lata. Jestem mi\u0119dzy innymi za\u0142o\u017cycielk\u0105 Ladinokomunita<\/a> . Zacz\u0119\u0142o si\u0119 w 1999 roku od forum. Lista korespondencyjna nadal si\u0119 rozwija. W szczytowym okresie mieli\u015bmy oko\u0142o 1700 cz\u0142onk\u00f3w, obecnie blisko 1500. Jest to grupa wy\u0142\u0105cznie dla os\u00f3b pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 j\u0119zykiem ladino. By\u0142a to pierwsza taka grupa w internecie. Nie mo\u017cna dzi\u015b pisa\u0107 o Ladino, nie wspominaj\u0105c o tym.<\/p>\n\n\n\n Wielu z aktywnych pisarzy, kt\u00f3rzy pos\u0142ugiwali si\u0119 tym j\u0119zykiem ju\u017c umar\u0142o. Co ciekawe, teraz dopisuj\u0105 si\u0119 osoby, kt\u00f3rych przesz\u0142o\u015b\u0107 niekoniecznie wi\u0105\u017ce si\u0119 s\u0105 z ladino. Mamy teraz nowych m\u0142odych cz\u0142onk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jakie by\u0142o Twoje wychowanie jako m\u00f3wca ladino w Turcji?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Dorasta\u0142am w Izmirze w ca\u0142kowicie \u017cydowskim \u015brodowisku, gdzie wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nie zna\u0142a \u017cadnego innego j\u0119zyka poza ladino. O\u017ceni\u0142am si\u0119 z Amerykaninem. Przez d\u0142ugi czas by\u0142am z dala od j\u0119zyka. Wszyscy, z kt\u00f3rymi rozmawia\u0142am, zacz\u0119li umiera\u0107, jeden po drugim, poczynaj\u0105c od mojego ojca. I wtedy ladino do mnie wr\u00f3ci\u0142o.<\/p>\n\n\n\n To bardzo d\u0142uga historia. W skr\u00f3cie im wi\u0119cej poznawa\u0142am j\u0119zyk, tym bardziej si\u0119 w nim zakochiwa\u0142am. My\u015bl\u0119, \u017ce jest to jeden z najbardziej interesuj\u0105cych i s\u0142odko brzmi\u0105cych j\u0119zyk\u00f3w, jaki dla mnie istnieje. Jest to interesuj\u0105ce z kilku powod\u00f3w, ale g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce zawiera ca\u0142\u0105 histori\u0119 ludu sefardyjskiego<\/a> , od jego pocz\u0105tk\u00f3w po dzisiaj, w\u0142\u0105cznie z miejscami, w kt\u00f3rych \u017cyli czy s\u0105siaduj\u0105cymi im lud\u017ami.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie nasz j\u0119zyk jest g\u0142\u00f3wnym wyrazem naszej kultury. Czyta\u0142am troch\u0119 starej literatury w ladino napisanej pismem Rasziego, a nie pismem r\u0119cznym, kt\u00f3re nazywa si\u0119 Solitreo – uwa\u017cam to za bardzo trudne do odczytania. W Turcji nie uczono nas ani Solitreo, ani Rasziego. Korespondencja mojej matki z siostrami mieszkaj\u0105cymi za granic\u0105 by\u0142a napisana \u0142aci\u0144sk\u0105 czcionk\u0105 drukowan\u0105. Wyobra\u017cam sobie, \u017ce m\u00f3j ojciec zna\u0142 Solitreo, ale nigdy nie widzia\u0142em, \u017ceby co\u015b w nim napisa\u0142. Wszystko z czym mia\u0142am kontakt by\u0142o zapisane alfabetem \u0142aci\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n Czy przej\u015bcie na j\u0119zyk ladino ze skryptu Ras<\/strong>z<\/strong>i<\/strong>ego <\/strong>i Solitreo nast\u0105pi\u0142o dzi\u0119ki reformom j\u0119zykowym Ataturka? Jako pierwszy prezydent Turcji zmodernizowa\u0142 j\u0119zyk turecki, porzucaj\u0105c jego pisowni\u0119 w alfabecie arabskim w czasach osma\u0144skich. Inne j\u0119zyki mniejszo\u015bci, takie jak ladino, r\u00f3wnie\u017c przesz\u0142y z hebrajskiego na \u0142aci\u0144ski. Czy by\u0142a tam r\u00f3wnoleg\u0142a historia?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Do\u015b\u0107 du\u017co. W\u0142a\u015bciwie zacz\u0119\u0142o si\u0119 wcze\u015bniej, z tego, co czyta\u0142am. Nazwali\u015bmy nasz j\u0119zyk \u201eEspanyol\u201d. Niekt\u00f3rzy nazywali go \u201eJudio\u201d, co oznacza \u017cydowski, ale by\u0142o to po prostu t\u0142umaczenie tego, jak nazywali go Turcy przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu czyli \u201eYahudice\u201d.<\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3rzy ludzie m\u00f3wili: \u201eNo me hablas in Judio\u201d, co oznacza\u0142o \u201enie m\u00f3w do mnie po \u017cydowsku\u201d. Ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas nazywa\u0142a to \u201eEspanyol\u201d. Nie wiedzieli\u015bmy, \u017ce r\u00f3\u017cni si\u0119 od tego, co m\u00f3wi\u0105 inni Hiszpanie. Nigdy nie spotkali\u015bmy prawdziwego Hiszpana. Po prostu znali\u015bmy go jako hiszpa\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n M\u00f3j dziadek ze strony matki, jedyny, jakiego zna\u0142am, mia\u0142 sklep, w kt\u00f3rym sprzedawano m\u0119sk\u0105 garderob\u0119, materia\u0142y na ubrania, by\u0142 tam te\u017c warsztat krawiecki. Innymi s\u0142owy, zajmowa\u0142 si\u0119 robieniem garnitur\u00f3w dla m\u0119\u017cczyzn. Prowadzi\u0142 rachunki dziwnym pismem, kt\u00f3re widzia\u0142am. Potem zobaczy\u0142am, jak pisa\u0142 list do swojej c\u00f3rki w Ameryce. Powiedzia\u0142am: \u201eDziadku, co to za znaczki, kt\u00f3re piszesz? Wygl\u0105daj\u0105 jak ma\u0142e haczyki \u201d. Powiedzia\u0142: \u201eTo si\u0119 nazywa Ladino\u201d.<\/p>\n\n\n\n To jedyny raz, kiedy s\u0142ysza\u0142em to s\u0142owo w Turcji. Kiedy przyjecha\u0142em do Ameryki w 1973 roku, odwiedzi\u0142a mnie mama. Rozmawia\u0142y\u015bmy, a s\u0105siad przyszed\u0142 i nas us\u0142ysza\u0142, i powiedzia\u0142: \u201eOch, m\u00f3wisz po ladino, my\u015bla\u0142am, \u017ce to martwy j\u0119zyk\u201d. Powiedzia\u0142am: \u201eMy\u015bl\u0119, \u017ce masz na my\u015bli nasz hiszpa\u0144ski\u201d. Wtedy po raz pierwszy us\u0142ysza\u0142am s\u0142owo Ladino. Od tego czasu zaakceptowa\u0142am to jako angielskie s\u0142owo oznaczaj\u0105ce nasz hiszpa\u0144ski. Po przeczytaniu historii uwa\u017cam, \u017ce to bardzo odpowiednia nazwa\u201d.<\/p>\n\n\n\n Nasz j\u0119zyk, opr\u00f3cz s\u0142ownictwa, zachowa\u0142 wiele d\u017awi\u0119k\u00f3w \u015bredniowiecznego hiszpa\u0144skiego, kt\u00f3re od tego czasu znikn\u0119\u0142y we wsp\u00f3\u0142czesnym hiszpa\u0144skim. System, kt\u00f3rego u\u017cywamy do przeliterowania naszego j\u0119zyka, jest doskona\u0142y, poniewa\u017c odzwierciedla te d\u017awi\u0119ki. Najlepsz\u0105 pisowni\u0105 jest pisownia turecka. Korzystamy z mi\u0119dzynarodowej klawiatury angielskiej, kt\u00f3ra u\u0142atwia pisanie w dobie internetu. Nauczy\u0142am si\u0119 Rasziego tutaj, w USA \u2013 ju\u017c umiem przeczyta\u0107 drukowany alfabet Rasziego. Przeczyta\u0142am kilka rzeczy i zrobi\u0142am transkrypcje i t\u0142umaczenia. Ale g\u0142\u00f3wnie czytam alfabetem \u0142aci\u0144skim. Zawsze jestem na bie\u017c\u0105co co wszystkim, co jest publikowane w Ladino.<\/p>\n\n\n\n Teraz, kiedy jeste\u015bmy w domu, Zoom znacznie przyspieszy\u0142 nasz j\u0119zyk. Prowadzimy r\u00f3\u017cnego rodzaju programy. Jednym z nich jest cotygodniowe niedzielne spotkanie w Ladino, zwane \u201eEncontros del Ahad\u201d lub \u201eSunday Encounters\u201d. Jest nas kilku gospodarzy. To jak talk show, a na koniec ludzie dzwoni\u0105 z pytaniami lub komentarzami. Rozmawia\u0142am z prawdziwym liderem w ochronie i promocji Ladino, Moshe Shaulem. Jest tak\u017ce rodowitym Izmirem. Jest za\u0142o\u017cycielem i redaktorem przegl\u0105du kulturowego w Ladino, kt\u00f3ry niestety przesta\u0142 publikowa\u0107 na papierze w 2016 roku, ale zosta\u0142 wznowiony w Internecie. Ta publikacja nazywa si\u0119 Aki Yerushalayim<\/a> .<\/p>\n\n\n\n